|
Pod koniec I wojny światowej było już oczywiste, że z wojennego chaosu wyłoni się niepodległe państwo polskie. Widocznym symbolem jego odbudowy, a także żywotności społeczeństwa polskiego, miało być utworzenie jednego centrum dyspozycyjnego. Odbudowa państwowości była procesem długotrwałym, podobnie jak tworzenie ogólnopolskich władz.
Najwcześniej powstała Rada Regencyjna, utworzona 12 września 1917 roku jako władza zwierzchnia dla Królestwa Polskiego. Mimo znacznych zasług położonych dla odbudowy Polski, zwłaszcza w zakresie organizacji administracji, szkolnictwa i sądownictwa, nie była ona zbyt popularna, gdyż obciążona była piętnem grzechu pierworodnego - pochodzenia z nominacji okupantów.
Pod koniec I wojny światowej było już oczywiste, że z wojennego chaosu wyłoni się niepodległe państwo polskie. Widocznym symbolem jego odbudowy, a także żywotności społeczeństwa polskiego, miało być utworzenie jednego centrum dyspozycyjnego. Odbudowa państwowości była procesem długotrwałym, podobnie jak tworzenie ogólnopolskich władz.
Najwcześniej powstała Rada Regencyjna, utworzona 12 września 1917 roku jako władza zwierzchnia dla Królestwa Polskiego. Mimo znacznych zasług położonych dla odbudowy Polski, zwłaszcza w zakresie organizacji administracji, szkolnictwa i sądownictwa, nie była ona zbyt popularna, gdyż obciążona była piętnem grzechu pierworodnego - pochodzenia z nominacji okupantów.
2 października 1918 roku w austriackiej Radzie Państwa została zgłoszona wspólna rezolucja PPSD i ugrupowań skupionych w Kole Polskim, żądająca odbudowy niepodległego państwa. Zdecydowana postawa polskich parlamentarzystów wpłynęła na stanowisko władz austriackich. W ogłoszonym następnego dnia manifeście cesarza Karola o przekształceniu Austro-Węgier w państwo federacyjne podkreślono wyraźnie, że nie przesądza się przyszłych losów Galicji, dążącej do zjednoczenia z pozostałymi ziemiami polskimi.
Decydujące znaczenie miała jednak decyzja polityków polskich, obradujących w Krakówie, o powołaniu (28 października 1918 roku) do życia Polskiej Komisji Likwidacyjnej (PKL), jako najwyższej władzy dla całego zaboru austriackiego. 31 października PKL, na drodze bezkrwawego powstania, przejęła pełnię władzy w Krakówie. W następnych dniach panowanie austriackie zakończyło się w całej Małopolsce Zachodniej.
Ośrodkiem formowania władzy polskiej stał się także Lwów, który wraz z całą Małopolską Wschodnią znalazł się w ogniu walk polsko-ukraińskich. Od 1 listopada miasto zostało rozdzielone linią frontu. Po jego obu stronach powstały namiastki władz polskich: Polski Komitet Obywatelski po stronie ukraińskiej oraz Komitet Bezpieczeństwa i Ochrony Dobra Publicznego po stronie polskiej. Po przybyciu odsieczy z Krakówa i wyparciu Ukraińców z miasta, z połączenia obu instytucji utworzono (25 listopada 1918 roku) Tymczasowy Komitet Rządzący. Wkrótce (10 stycznia 1919 roku) ośrodek krakowski i lwowski zostały połączone, a utworzona wówczas Komisja Rządząca dla Galicji i Śląska Cieszyńskiego oraz Górnej Orawy i Spiszu sprawowała na terenie zaboru austriackiego do marca władzę w imieniu rządu centralnego w Warszawie.
Na terenie zaboru pruskiego dążenia niepodległościowe zaczęto realizować najpóźniej. Dopiero w obliczu nieuchronnej klęski Niemiec ujawnił się w Poznaniu (9 listopada 1918 roku) Centralny Komitet Obywatelski istniejący w konspiracji od 1916 roku. Kilka dni później (14 listopada) utworzono na jego bazie Komisariat Naczelnej Rady Ludowej (NRL) mający za zadanie ewolucyjne przejęcie władzy w zaborze pruskim. Z inicjatywy Komisariatu zwołano do Poznania sejmik dzielnicowy (od 3 do 5 grudnia), na który przybyli przedstawiciele wszystkich skupisk polskich z Niemiec. Zaaprobował on dotychczasową politykę Komisariatu i powołał do życia osiemdziesięcioosobową Naczelną Radę Ludową z Bolesławem Krysiewiczem na czele.
Dążenia do utworzenia ośrodka władzy pojawiały się także poza granicami ziem polskich. Najistotniejszym wydarzeniem w tym zakresie było powstanie (15 sierpnia 1917 roku) w Lozannie Komitetu Narodowego Polskiego (KNP). Utworzyli go politycy związani z narodową demokracją i Stronnictwem Polityki Realnej. Do jego głównych działaczy należeli: Roman Dmowski, Erazm Piltz, Maurycy Zamoyski i Ignacy Paderewski. Po przeniesieniu siedziby Komitetu do Paryża został on wkrótce uznany przez państwa alianckie za oficjalną reprezentację społeczeństwa polskiego tj. namiastkę rządu na emigracji. Pełnił on też de facto funkcję rządu polskiego w zakresie polityki zagranicznej i organizowania armii generała Józefa Hallera. Jego zwierzchność uznawała wielkopolska NRL.
Pod koniec 1918 roku istniało kilka ośrodków sprawujących władzę, ale inicjatywa utworzenia rządu ogólnopolskiego wyszła od ugrupowań reprezentujących lewicę niepodległościową. Na siedzibę rządu wytypowano Lublin, gdyż znajdował się on na terenach faktycznie wyzwolonych, a ponadto w samym mieście i okolicy przebywały silne oddziały Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), mogące zapewnić powstającemu rządowi ochronę zbrojną. Utworzenie rządu lubelskiego wywołało zdecydowany sprzeciw ugrupowań centrowych i prawicowych. Rządu lubelskiego nie uznały także i pozostałe liczące się ośrodki władzy, np. PKL.
Stan taki trwał do chwili powrotu cieszącego się wielkim autorytetem, Józefa Piłsudskiego, który opuścił więzienie magdeburskie i 10 listopada przybył do Warszawy. Już następnego dnia Rada Regencyjna ofiarowała mu naczelne dowództwo wojsk polskich. Tym samym Józef Piłsudski stałby się jak gdyby czwartym współregentem. 14 listopada Rada Regencyjna rozwiązała się, przekazując mu pełnię swych uprawnień. Tę jego wyjątkową pozycję uznały wszystkie ośrodki na terenie Królestwa Polskiego, w tym także rząd lubelski, i zaboru austriackiego.
Misję sformowania rządu Piłsudski zlecił Ignacemu Daszyńskiemu, którego. kandydatura spotkała się z niemożliwym do przezwyciężenia sprzeciwem polityków narodowych. Z tego też względu Daszyński ustąpił, a na czele rządu utworzonego 18 listopada stanął inny socjalista Jędrzej Moraczewski, którego osoba budziła mniejsze kontrowersje.
Borykający się z trudnościami wewnętrznymi gabinet Moraczewskiego podał się ostatecznie 16 stycznia 1919 roku do dymisji. Tego samego dnia Tymczasowy Naczelnik Państwa powołał nowy rząd z Ignacym Paderewskim na czele. Formalnie był to gabinet fachowy i bezpartyjny, w rzeczywistości ster władzy przechodził w ręce ugrupowań centro-prawicowych. Moment ten można uznać za zakończenie formowania jednolitego ośrodka władzy państwowej, gdyż gabinet Paderewskiego został prawie natychmiast uznany przez poznańską NRL, KNP w Paryżu oraz, co było niezwykle istotne, także na arenie międzynarodowej. Najwcześniej (30 stycznia 1919 roku) uczyniły to Stany Zjednoczone, a trochę później Francja (23 lutego 1919 roku), która jako pierwsza akredytowała przy rządzie polskim swego przedstawiciela, oraz Wielka Brytania (25 lutego 1919 roku) i Włochy (27 lutego 1919 roku)
|
