|
Ponad pięć stuleci dziejów Polski, które zawierają się w niniejszym tomie, to przynajmniej cztery wyraźnie się wyróżniające okresy. Poszczególne okresy są nierównomiernie oświetlone przez źródła historyczne, co sprawia, iż będą opracowane w sposób nierównomierny i nieproporcjonalny do wagi dokonujących się w nich wydarzeń. Tam bowiem, gdzie brak źródeł pisanych, historyk musi się uciekać do innych świadków przeszłości. Są nimi np.: odkrywane przez archeologów ślady dawnych kultur, szczątki materialne bytowania naszych przodków, nazwy miejscowe i inne archaiczne elementy zachowane w języku, tradycja o czasach wczesnych przechowana w przekazach późniejszych. Im bliżej czasów nowszych, tym więcej opisu wydarzeń, im dalej wstecz, tym bardziej mamy do czynienia z obrazem ogólnym, opisem trendów rozwojowych i procesów. Im wcześniejszy okres, tym mniej mamy pewności co do efektów poznawczych osiągniętych przez historyka. Wiedzę pewną zastępuje siłą rzeczy domysł lub na poszlakach budowana hipoteza.
Najwcześniejszy okres objęty niniejszym tomem dałoby się określić jako schyłek epoki plemiennej. Są to mniej więcej dwa stulecia - od połowy VIII do połowy X wieku. Na obszarze, na którym powstało państwo polskie, zaistniały poświadczone z dużym prawdopodobieństwem dwa związki plemienne, które początkami sięgać musiały połowy IX wieku. Były to: państwo Wiślan i państwo Polan.
Okres drugi otwiera panowanie Mieszka I. Przyjmujemy, że rozpoczęło się ono w połowie X wieku. Zamyka go ostateczne załamanie się jedności politycznej państwa piastowskiego. Osiągnięcia tego okresu mają znaczenie fundamentalne dla dziejów narodu polskiego.
W osobny okres wyodrębnia się stulecie XIII. Przyjmowana początkowa cezura to rok 1202 - data śmierci Mieszka III Starego. Za cezurę końcową można przyjąć przełom XIII i XIV wieku. Jest przede wszystkim okresem wielkiej przebudowy niemal we wszystkich dziedzinach życia zbiorowego Polaków.
Kolejny i ostatni okres omawiany w niniejszym tomie da się określić hasłowo jako "odbudowa Królestwa Polskiego". Początek okresu łączy się z przywróceniem koronacji królewskich. Jako cezurę końcową okresu wypadło przyjąć rok 1370 - datę śmierci Kazimierza III Wielkiego. Oznacza ona zarazem koniec panowania dynastii piastowskiej i zejście z politycznej sceny głównego budowniczego Królestwa. Umowność przyjęcia roku 1370 jako zamykającego niniejszy tom bierze się także z tego, że będzie on otwierał tom następny. Mamy nadzieję, że pozwolimy Czytelnikowi dostrzec w czasach andegaweńskich ich piastowskie korzenie, tak jak u schyłku czasów piastowskich elementy determinujące andegaweńską i jagiellońską przyszłość.
|
